Bhagwat Geeta Chapter 3 shlok 4
Freedom from karmic reactions cannot be attained solely by abstaining from work, nor can perfection of knowledge be achieved through mere physical renunciation.
Description
In this verse, Shree Krishna delineates the distinctions between the paths of the karm yogi (follower of the discipline of work) and the sānkhya yogi (follower of the discipline of knowledge).
Regarding the karm yogi in the first line, Shree Krishna emphasizes that mere abstention from physical work does not lead to freedom from karmic reactions. The mind, perpetually engaged in thoughts concerning the fruits of actions, continues to accumulate karmic bindings, whether through physical or mental exertion. True liberation for the karm yogi necessitates working without attachment to outcomes, a practice facilitated by cultivating philosophical knowledge. Thus, philosophical understanding becomes imperative for success in karm yog.
![](https://purikhaja.com/wp-content/uploads/2024/03/3shlok-6-4.jpg)
In the second line, Shree Krishna asserts that the sānkhya yogi cannot attain true knowledge solely through renunciation and asceticism. Mere abandonment of worldly possessions and becoming a recluse does not ensure the awakening of genuine wisdom. True knowledge cannot manifest in an impure mind, entrenched in habitual patterns of material desires and emotions. Hence, a purified mind and intellect are prerequisites for the attainment of true knowledge, requiring actions that purify the mind alongside philosophical contemplation. Consequently, action is integral to the path of sānkhya yog.
In summary, both devotion and philosophy are essential components of spiritual practice. Action and knowledge are indispensable in both karm yog and sānkhya yog, albeit in varying proportions, delineating the distinctions between the two paths.
![](https://purikhaja.com/wp-content/uploads/2024/03/3shlok-6-1.jpg)
केवल कर्म से विरत रहने से कर्म प्रतिक्रियाओं से मुक्ति नहीं मिल सकती, न ही केवल शारीरिक त्याग से ज्ञान की पूर्णता प्राप्त हो सकती है।
विवरण
इस श्लोक की पहली पंक्ति कर्म योगी (कर्म के अनुशासन का अनुयायी) को संदर्भित करती है, और दूसरी पंक्ति सांख्य योगी (ज्ञान के अनुशासन का अनुयायी) को संदर्भित करती है।
पहली पंक्ति में, श्री कृष्ण कहते हैं कि केवल कर्म से विरत रहने से कर्मों से मुक्ति नहीं मिलती। मन सकाम विचारों में संलग्न रहता है, और चूँकि मानसिक कार्य भी कर्म का एक रूप है, यह व्यक्ति को कर्म प्रतिक्रियाओं में बाँधता है, जैसे शारीरिक कार्य करता है। एक सच्चे कर्म योगी को कर्मों के फल के प्रति आसक्ति के बिना कर्म करना सीखना चाहिए। इसके लिए बुद्धि में ज्ञान का विकास आवश्यक है। अतः कर्मयोग की सफलता के लिए दार्शनिक ज्ञान भी आवश्यक है।
दूसरी पंक्ति में, श्री कृष्ण घोषणा करते हैं कि सांख्य योगी केवल संसार को त्यागकर और भिक्षु बनकर ज्ञान की स्थिति प्राप्त नहीं कर सकता है। कोई व्यक्ति इंद्रियों के भौतिक विषयों को छोड़ सकता है, लेकिन जब तक मन अशुद्ध रहेगा तब तक सच्चा ज्ञान जागृत नहीं हो सकता। मन की प्रवृत्ति अपने पिछले विचारों को दोहराने की होती है। इस तरह की पुनरावृत्ति मन के भीतर एक चैनल बनाती है, और नए विचार उसी दिशा में अनियंत्रित रूप से प्रवाहित होते हैं। पिछली आदत के कारण, भौतिक रूप से दूषित मन चिंता, तनाव, भय, घृणा, ईर्ष्या, लगाव और भौतिक भावनाओं की पूरी श्रृंखला की ओर दौड़ता रहता है। इस प्रकार, केवल शारीरिक त्याग से अनुभूत ज्ञान अशुद्ध हृदय में प्रकट नहीं होगा। इसके साथ समन्वित कार्य भी होना चाहिए जो मन और बुद्धि को शुद्ध करे। अत: सांख्य योग की सफलता के लिए कर्म भी आवश्यक है।
कहा जाता है कि दर्शन के बिना भक्ति भावुकता है और भक्ति के बिना दर्शन बौद्धिक कल्पना है। कर्म योग और सांख्य योग दोनों में क्रिया और ज्ञान आवश्यक है। यह केवल उनका अनुपात है जो भिन्न होता है, जिससे दोनों मार्गों के बीच अंतर पैदा होता है।
କର୍ମଗତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରୁ ମୁକ୍ତି କେବଳ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ନିବୃତ୍ତ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ କିମ୍ବା କେବଳ ଶାରୀରିକ ତ୍ୟାଗ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନର ସିଦ୍ଧତା ହାସଲ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ |
ବର୍ଣ୍ଣନା
ଏହି ପଦର ପ୍ରଥମ ଧାଡ଼ି କର୍ମ ଯୋଗୀ (କାର୍ଯ୍ୟର ଅନୁଶାସନର ଅନୁଗାମୀ) ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟ ଧାଡ଼ିଟି ସାଧନା ଯୋଗୀ (ଜ୍ knowledge ାନର ଅନୁଶାସନର ଅନୁଗାମୀ) କୁ ବୁ refers ାଏ |
ପ୍ରଥମ ଧାଡିରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଛନ୍ତି ଯେ କେବଳ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ନିବୃତ୍ତ ହେବା ଦ୍ୱାରା କର୍ମଗତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳିବ ନାହିଁ। ମନ ଫଳପ୍ରଦ ଚିନ୍ତାଧାରାରେ ଜଡିତ ହେବାରେ ଲାଗେ, ଏବଂ ମାନସିକ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ କର୍ମର ଏକ ରୂପ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହା ଶାରୀରିକ କାର୍ଯ୍ୟ ପରି କାର୍ମିକ୍ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ବାନ୍ଧିଥାଏ | ପ୍ରକୃତ କର୍ମ ଯୋଗୀ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ସହିତ କ attach ଣସି ସଂଲଗ୍ନ ନକରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଶିଖିବା ଆବଶ୍ୟକ | ଏହା ବୁଦ୍ଧିରେ ଜ୍ଞାନର ବିକାଶ ଆବଶ୍ୟକ କରେ | ତେଣୁ, କର୍ମ ଯୋଗରେ ସଫଳତା ପାଇଁ ଦାର୍ଶନିକ ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ |
![](https://purikhaja.com/wp-content/uploads/2024/03/3shlok-6-2-e1712922438341.jpg)
ଦ୍ୱିତୀୟ ଧାଡିରେ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି ଯେ ସାଧନା ଯୋଗ କେବଳ ଜଗତକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ମାଙ୍କଡ଼ ହୋଇ ଜ୍ଞାନର ସ୍ଥିତି ହାସଲ କରିପାରିବ ନାହିଁ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକର ଭ physical ତିକ ବସ୍ତୁ ତ୍ୟାଗ କରିପାରେ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତ ଜ୍ଞାନ ଜାଗ୍ରତ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନ ଅପରିଷ୍କାର ରହିବ | ମନର ପୂର୍ବ ଚିନ୍ତାଧାରାକୁ ପୁନରାବୃତ୍ତି କରିବାର ପ୍ରବୃତ୍ତି ଅଛି | ଏହିପରି ପୁନରାବୃତ୍ତି ମନ ଭିତରେ ଏକ ଚ୍ୟାନେଲ ସୃଷ୍ଟି କରେ ଏବଂ ନୂତନ ଚିନ୍ତାଧାରା ସମାନ ଦିଗରେ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ | ପୂର୍ବ ଅଭ୍ୟାସରୁ, ବାସ୍ତୁଗତ ପ୍ରଦୂଷିତ ମନ ଚିନ୍ତା, ଚାପ, ଭୟ, ଘୃଣା, vy ର୍ଷା, ସଂଲଗ୍ନତା ଏବଂ ସାମଗ୍ରୀକ ଭାବପ୍ରବଣତାର ଦିଗରେ ଚାଲିଥାଏ | ଏହିପରି, ହୃଦୟଙ୍ଗମ ଜ୍ଞାନ କେବଳ ଶାରୀରିକ ତ୍ୟାଗ ଦ୍ୱାରା ଏକ ଅଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟରେ ଦେଖାଯିବ ନାହିଁ | ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ସମନ୍ୱିତ କାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ଆସିବ ଯାହା ମନ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧି ଶୁଦ୍ଧ କରେ | ତେଣୁ, ସନ୍ଖିଆ ଯୋଗରେ ସଫଳତା ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ |
କୁହାଯାଏ ଯେ ଦର୍ଶନ ବିନା ଭକ୍ତି ଭାବପ୍ରବଣତା, ଏବଂ ଭକ୍ତି ବିନା ଦର୍ଶନ ହେଉଛି ବ intellectual ଦ୍ଧିକ କଳ୍ପନା। ଉଭୟ କର୍ମ ଯୋଗ ଏବଂ ସାନଖିଆ ଯୋଗରେ କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଜ୍ଞାନ ଆବଶ୍ୟକ | କେବଳ ସେମାନଙ୍କର ଅନୁପାତ ହିଁ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ, ଦୁଇଟି ପଥ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରେ |